Rút khỏi TPP, Mỹ tự do hóa thương mại theo phương thức mới

07:02' 05/02/2017 (GMT+7)
|

(VnMedia) - Tự do hóa thương mại vẫn có thể tiếp tục phát triển theo phương thức tiếp cận chiến lược mới của Mỹ, dựa trên các thỏa thuận thương mại song phương...

Ngân hàng HSBC vừa công bố báo cáo Triển vọng Kinh tế toàn cầu, trong đó có một số đặc điểm nổi bật, như việc Mỹ rút khỏi TPP có thể sẽ làm cho 12 nước thành viên TPP mất đi những lợi ích kinh tế và còn nhiều hơn thế nữa. Bên cạnh đó, việc Mỹ chuyển đổi từ chiến lược hợp tác thương mại khu vực sang song phương có thể phá vỡ sự phát triển của mạng lưới sản xuất và khiến nền kinh tế kém hiệu quả hơn. Ngoài ra, Mỹ và những nước khác vẫn có thễ phải dựa vào đến các yếu tố của hiệp định TPP để xúc tiến phát triển các hợp tác thương mại khác.

Vào ngày 23/1/2017, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã ban hành một sắc lệnh hướng dẫn cho Đại diện Thương mại Mỹ về “việc rút khỏi Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương TPP như là một thành viên ký kết, vĩnh viễn rút Mỹ ra khỏi các cuộc đàm phán Hiệp định TPP và bắt đầu theo đuổi các cuộc đàm phán thương mại song phương ở đâu có thể để thúc đẩy ngành công nghiệp Mỹ, bảo vệ người lao động Mỹ và tăng lương cho họ”. Động thái này được Tổng thống Trump thực hiện đơn phương và không yêu cầu các bước lập pháp bổ sung.

Hiệp định TPP được đàm phán với tham vọng trở thành hiệp định thương mại tự do khu vực tiêu chuẩn cao giữa 12 quốc gia đại diện đa dạng các nền kinh tế bao gồm Úc, Brunei, Canada, Chile, Nhật Bản, Mexico, New Zealand, Peru, Singapore, Mỹ và Việt Nam. Hiệp định này được xây dựng theo mô hình mở cho các thành viên mới, nhiều khả năng sẽ còn bao gồm cả Trung Quốc. Mặc dù Mỹ rút khỏi hiệp định này đã là điều được dự kiến trước, nhưng cũng cần lưu ý Mỹ chính là quốc gia tiên phong trong việc hình thành Hiệp định TPP.

Thật vậy, Hiệp định TPP thể hiện những ưu tiên quan trọng của Mỹ trong việc tự do hóa thương mại trong khu vực trong khi vẫn giải quyết những tiêu chuẩn lao động, môi trường, sự minh bạch về luật lệ cùng với một số vấn đề khác.

Một nghiên cứu của Viện Peterson về Kinh tế Quốc tế (Petri và Plummer, 2016) đã dự đoán những lợi ích kinh tế quan trọng đạt được từ Hiệp định TPP, thúc đẩy GDP của các quốc gia thành viên lên khoảng 465 tỷ USD hoặc hơn nữa cho đến năm 2030. Hiệp định TPP khó có thể tồn tại trong hình thái hiện tại nhưng những điều cơ bản của hiệp định này có thể sẽ thúc đẩy quá trình phát triển của các hiệp định song phương hoặc khu vực khác như là một lựa chọn thứ hai tốt nhất. Cùng với những chính sách hỗ trợ thích hợp, sẽ vẫn có thể đạt được những lợi ích từ quá trình tự do hóa thương mại hơn nữa.

Những thiệt hại khi Mỹ rút khỏi TPP

Báo cáo Triển vọng Kinh tế toàn cầu của HSBC cho biết, thiệt hại kinh tế từ việc hủy bỏ Hiệp định TPP có thể khó thấy được tức thì. Hầu hết các khoản chi xuất phát từ lợi ích tương lai đã bị bỏ đi trong khu vực, đang chuyển thể thành những tỷ lệ tăng trưởng thấp hơn và ít sáng tạo hơn nếu như tình hình được xúc tiến thuận lợi theo hướng khác. Những nguồn lợi bị mất này có thể sẽ không mấy rõ ràng với một số nhà nhận định, nhưng chúng thực sự tồn tại. Tăng trưởng khu vực TPP chậm lại có thể lan sang các khu vực khác do nhu cầu nhập khẩu của các quốc gia thành viên TPP suy yếu.

Tuy nhiên, một tác động trực tiếp có thể gây thiệt hại cho quyền lực mềm và tầm ảnh hưởng của Mỹ lên khu vực vành đai Thái Bình Dương.

Các quốc gia tham gia Hiệp định TPP đã đầu tư hơn 10 năm để phát triển hiệp định này và chuẩn bị đưa TPP vào hiện thực. Thất bại này không chỉ gây tốn kém về lợi ích đã mất đi, mà còn về chi phí cơ hội. Khả năng đàm phán hiếm hoi ở một số quốc gia đã có thể được triển khai theo một hướng khác.

Biểu đồ: Tác động ước tính về thu nhập của các quốc gia TPP vào năm 2030, từ khi bắt đầu tham gia.

t

Lưu ý: Những số liệu này dựa trên ước tính trung tâm trong báo cáo PIIE.

Nguồn: P A Petri và M G Plummer, Tác động kinh tế của Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương: Những dự đoán mới (Học viện Kinh tế Quốc tế Peterson, tháng 1.2016)

Mỹ rời khỏi TPP cũng gây tác động tiêu cực đến niềm tin kinh doanh tại thời điểm kinh tế toàn cầu khó có thể thực hiện được.

HSBC chỉ ra rằng, mặc dù những quan ngại về thị trường lao động tại Mỹ được đưa ra như một lời biện hộ cho việc rút khỏi TPP, hành động này không thể giải quyết được những vấn đề như lương hoặc hiệu suất sản xuất thấp kém trong lĩnh vực sản xuất. Cạnh tranh nhập khẩu đã dẫn đến việc điều chỉnh chi phí và thiếu hụt việc làm ở một số lĩnh vực, như đã đề cập ở trên, trong khi đó, hầu hết tình trạng mất việc trong ngành sản xuất nói chung đều bắt nguồn từ hiện tượng thay đổi công nghệ và các vấn đề liên quan…

Liệu có thể hồi sinh TPP?

Phải chăng việc Mỹ rút khỏi TPP là đòn chí mạng cho hiệp định này? Có vẻ là vậy. Theo phân tích của HSBC, trên lý thuyết, 11 quốc gia thành viên còn lại vẫn có thể tiếp tục tham gia TPP một khi họ hoàn tất việc sửa đổi hợp lệ các điều khoản phê chuẩn của hiệp định (mà dự định nhận được sự tham gia của Mỹ), nhưng không ít các nước thành viên không đồng tình với phương án này.

Sau khi Úc đưa ra đề xuất đầu tiên, khuyến khích các quốc gia còn lại tiếp tục hiệp định dù Mỹ không tham gia, Nhật Bản thể hiện rõ sự phản đối với ý tưởng trên, cho rằng đề nghị này biến Hiệp định TPP, vốn đã hạn chế, trở nên “vô nghĩa”.

HSBC nêu rõ, một lý do khiến kịch bản hồi sinh khó thành hiện thực là các quốc gia thành viên đồng thuận thực hiện cam kết quan trọng khi tham gia TPP vì họ cho rằng, hiệp định này sẽ cho phép các quốc gia thành viên cùng tiếp cận thị trường khu vực với quy mô lớn. Nếu không còn Mỹ, thị trường rộng lớn của TPP sẽ giảm xuống 60% và với sự thay đổi đáng kể như thế, những quốc gia còn lại trong khối khó có thể chấp nhận những nhượng bộ đã thương thuyết trước đó trong TPP.

Đồng thời, một số những đề xuất cải tiến của TPP có thể được sử dụng trong các cuộc đàm phán khu vực hoặc song phương mới hoặc đang diễn ra. Ví dụ, một hiệp định như Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (Regional Comprehensive Economic Partnership - RCEP) đang được đàm phán tại châu Á có khả năng sẽ học hỏi các điều khoản của TPP nhằm tăng cường bảo vệ sở hữu trí tuệ (ví dụ, sử dụng hướng tiếp cận theo kiểu TPP sẽ giúp đẩy mạnh bảo vệ bí mật giao thương và thông tin bảo mật kinh doanh). Các nhà thương thuyết nhiều khả năng sẽ cân nhắc các điều khoản của TPP nhằm cải thiện sự thống nhất quy định, giải quyết tranh chấp khối đầu tư nhà nước, sự linh hoạt trong việc xử lý quyền sở hữu trí tuệ (ví dụ như điều khoản sử dụng công bằng), và nâng cấp bảo vệ tiêu chuẩn lao động hay vấn đề môi trường.

Tự do hóa thương mại vẫn có thể tiếp tục phát triển theo phương mới của Mỹ

Hơn 70 năm qua, Mỹ cùng các đồng minh đã tìm cách định hình kinh tế thế giới toàn diện thông qua việc tăng cường các thị trường mở và thương mại tự do theo một khuôn khổ dựa trên luật lệ. Cách tiếp cận này đã mang đến không ít những lợi ích kinh tế đáng kể toàn cầu và là một đề xuất đầy thuyết phục cho nhiều nước. Nó đại diện cho cách nhìn nhận kinh tế thường chú trọng vào các giá trị như tự do và dân chủ. Về cấu trúc, phương thức tiếp cận này ban đầu được xây dựng dựa trên nền tảng toàn cầu, bổ sung thêm bằng các hiệp định song phương và khu vực như TPP.

Mặc dù rõ ràng không thể loại trừ khả năng các thành viên TPP cuối cùng có thể quyết định vực dậy hiệp định theo một dạng thức thay thế khác, trường hợp này cũng khó có thể thành hiện thực ngay lúc này. Nhiều khả năng Mỹ sẽ chuyển sang hướng tiếp cận dựa trên thỏa thuận, được hỗ trợ bởi vector năng lượng (ví dụ, bất đối xứng về sức mạnh kinh tế trong các cuộc đàm phán song phương) hơn là chú trọng vào các giá trị. Điều này không chỉ làm giảm hiệu suất kinh tế mà cả lợi ích và sự bền vững có thể đạt được dưới khung tiêu chuẩn thương mại toàn cầu trước đây.

Tuy nhiên, tự do hóa thương mại vẫn có thể tiếp tục phát triển theo phương thức tiếp cận chiến lược mới của Mỹ, dựa trên các thỏa thuận thương mại song phương. Đi kèm với những chính sách bổ trợ phù hợp cho doanh nghiệp và người lao động, và tránh nhờ đến biện pháp bảo hộ, phương thức này có thể mang đến nhiều nguồn lợi kinh tế. Như nhà kinh tế học Thomas Piketty nhận xét: “Bảo hộ mậu dịch không mang lại sự thịnh vượng, trong khi thương mại tự do cùng việc mở cửa kinh tế luôn nằm trong danh sách yêu thích của tất cả mọi người".

Đinh Bách